صفحه اصلی   /   بازگشت

آيت الله حاج شيخ محمّد على حايرى قمى ؛ استاد دانشوران

ناصر الدين انصارى

از دير باز فقيهان و محدّثان شهر قم در حفظ معارف اهل بيت (ع) و تعميق باورهاى دينى مردم شيعه سهمى به سزا داشته اند و در اين راه، هر گونه رنجى را به جان خريده اند. يكى از آنان، كه براى گسترش علوم اهل بيت (ع) سر از پاى نمى شناخت، مرحوم آية اللّه حاج شيخ محمد على حايرى قمى است، كه در اين مقال به اجمال، زندگى اش را بررسى مى كنيم.
 

ولادت و تحصيلات

آية اللّه حايرى قمى، در سال 1291 ق.(1) در قم زاده شد. در ايام نوجوانى خواندن و نوشتن و قرآن مجيد را در مكتب خانه فرا گرفت؛ سپس به آموختن علوم دينى روى آورد و در محضر علماى بزرگ قم، ادبيات و سطوح فقه، اصول و حديث را به خوبى فرا گرفت.

اساتيد وى در قم، عبارتند از آيات عظام:

1- حاج ميرزا محمد ارباب قمى (1273-1341 ق)، صاحب «اربعين الحسينية» و «تشييد البنيان».

2- حاج سيد صادق قمى (1253 - 1338 ق)، صاحب «كتاب الزكاة».

3- شيخ محمد حسن نادى قمى (م: 1317 ق).

4- شيخ محمد حسن وزوايى قمى (م: 1310 ق).

5- شيخ محمد حسين پايين شهرى قمى (معروف به متكلم).

6- ميرزا ابو القاسم طباطبايى قمى (م: 1333 ق)، برادر آية اللّه العظمى حاج آقا حسين قمى.

7- ملا على اكبر قمى (م: حدود 1314 ق).
 

شوق آموختن و ترك وطن

روح جستجوگر و اشتياق فراوان آية اللّه حايرى به آموختن، موجب شد كه ايشان مسافرت هاى متعددى به مراكز علم و دانش كند. از اين رو به شهرهاى تهران، نجف، سامرّا و كربلا هجرت كرد و از اساتيد معروف و مبرّز آن سامان بهره گرفت. در اين قسمت، به ترتيب در شهرهايى كه ايشان رحل اقامت افكند، اشاره مى كنيم.
 

الف) تهران

مرحوم آية اللّه حايرى قمى، در حدود سال 1313 ق، رهسپار تهران شد و از محضر آيات عظام: حاج ميرزا محمد حسن آشتيانى (م: 1319 ق) و مرحوم ميرزا ابوطالب زنجانى (م: 1329 ق)، سطوح عالى فقه و اصول را به خوبى فرا گرفت.(2)
 

ب) نجف

ايشان پس از 5 سال اقامت در تهران، در سال 1328 ق، راهى نجف شد و در درس هاى اساطين حوزه علميه نجف شركت جست و به تقرير درس آنان پرداخت. اساتيد ايشان در نجف عبارتند از آيات عظام:

1- آخوند ملا محمد كاظم خراسانى (م 1329 ق)، صاحب كتاب هاى «حاشيه بر رسائل»، «كفاية الاصول» و «شرح تبصرة المتعلمين».

2- حاج آقا رضا همدانى (م 1322 ق)، صاحب كتاب هاى «مصباح الفقيه فى شرح شرايع الاسلام» و «حاشية المكاسب».

3- سيد محمد كاظم طباطبايى يزدى (م 1337 ق)، صاحب كتاب هاى «منجزات المريض»، «صلاة الاحتياط» و «عروة الوثقى».

4- شيخ هادى بن محمد امين تهرانى (م 1321 ق)، صاحب كتاب هاى «محجة العلماء»، «تفسير آية النور» و «ودايع النبوة».

او در ميان اساتيد خود، بيشتر دلبسته آخوند خراسانى بود. لذا بيشترين استفاده را از محضر شريف وى برد و تقريرات درس اصول (قطع و ظن، برائت و استصحاب) وى را به زيبايى به رشته تحرير درآورد.(3)
 

ج) سامرّا

آية اللّه حايرى قمى پس از شش سال اقامت در نجف، در سال 1324 ق، همزمان با اوج گيرى نهضت مشروطه، رهسپار سامرا گرديد تا از محضر آية اللّه العظمى ميرزا محمد تقى شيرازى بهره مند شود. در سامرّا مورد اكرام و احترام بسيار ميرزا قرار گرفت و ضمن شركت در مجلس درس استاد، خود به تدريس سطوح پرداخت.

با شروع جنگ جهانى اول، كه سامرّا محل تجمّع لشكر عثمانى و پادگان نظامى گرديد، درس هاى حوزه تعطيل شد و ميرزاى شيرازى به كربلا مهاجرت نمود. به اين علت، آية اللّه حايرى به كاظمين كوچ كرد و مدّت ها از محضر آية اللّه سيد حسن صدر كاظمى (م 1354 ق) بهره برد؛(4) امّا پس از مدتى، بنا به دعوت استادش، به كربلا هجرت كرد.(5)
 

د) كربلا

آية اللّه حايرى در سال 1336 ق، به كربلا هجرت كرد و از آنجا كه بسيار مورد توجه و اطمينان ميرزاى شيرازى بود، مرحوم ميرزاى دوم، احتياطات خويش را بدو ارجاع نمود.(6)

پس از وفات استاد بزرگوارش در سال 1338 ق، در صحن حرم مطهر امام حسين (ع) ، به جاى ميرزاى شيرازى به اقامه جماعت پرداخت و به اين ترتيب در حوزه هاى علمى شيعه، شهرت يافت.(7)

وى علاوه بر اقامه جماعت، به تدريس و تأليف و وعظ و ارشاد هم اشتغال داشت و از علماى بزرگ كربلا به شمار مى رفت.(8)
 

بازگشت به قم

آية اللّه حايرى قمى، در سال 1349 ق كه پنجاه ساله بود، به قصد زيارت مرقد مطهر حضرت امام رضا (ع) ، به سوى ايران حركت كرد. در مشهد مقدس، چندى نزد مرحوم آية اللّه العظمى حاج آقا حسين طباطبايى قمى ميهمان بود.

مرحوم طباطبايى قمى، وى را به بازگشت به زادگاهش - كه در آن زمان داراى حوزه اى باشكوه و آبرومند گرديده و از طرفى با توطئه هاى گوناگون رژيم پهلوى براى تضعيف و نابودى آن، رو به رو بود. - بسيار ترغيب نمود. اين عوامل باعث شد كه ايشان در همان سال، به قم بازگردد و به درخواست زعيم حوزه، آية اللّه العظمى حايرى يزدى، در قم ماندگار شود و به خدمات دينى بپردازد.(9)
 

تدريس

برنامه مرحوم آية اللّه حاج شيخ محمد على حايرى قمى از همان اوان ورود به قم، اين بود كه شب ها به اقامه نماز در مدرسه فيضيه و پس از نماز به تدريس خارج فقه و اصول مى پرداخت.

در اين زمينه سيد على رضا ريحان يزدى مى نويسد:

«... معظم له از علماى نجف اشرفند و به تازگى به وطن اصلى خود مراجعت كرده اند. شب ها بعد از نماز، در مدرسه فيضيه، مجلس درسشان منعقد مى شود و تخصّص جناب ايشان، در علم اصول است.»(10)

علامه تهرانى هم مى فرمايد:

«... وى شأن و جايگاهى بلند در حوزه داشت و طلّاب به وى، علاقه فراوان و به درس و بحثش، شوق بسيار داشتند...».(11)

مرحوم ناصر الشريعه هم مى نويسد:

«... وى از بزرگان علما و مدرسين اين سرزمين بود.... جماعتى زياد به درس و نماز او حاضر مى شدند...»(12)
 

شاگردان

برخى از شاگردان آن فقيه بزرگ، كه در «آينه دانشوران» آمده است، عبارتند از حضرات آيات:

1- شيخ ابراهيم رياضى نجف آبادى.

2- شيخ مرتضى انصارى قمى (1322-1391 ق).

3- حاج سيد سجاد علوى گرگانى (1322-1407 ق).

4- شيخ محمد فكور يزدى.

5- شيخ محمد باقر شريعتى اصفهانى.

6- سيد مرتضى علوى فريدنى.

7- سيد مهدى هاشمى شاهرودى.

8- شيخ عباس صفايى حايرى قمى، فرزند معظم له،(1332 - 1399 ق).

9- ميرزا عباس مستقيم قمى.

10- شيخ يحيى فاضل همدانى.

11- ميرزا على اصغر شفيعى همدانى.

12- ميرزا محسن ضيايى همدانى.

13- شيخ محمد باقر سعيدى رانكوهى.

14- شيخ عبد الرحيم تنكابنى.

15- شيخ ابو القاسم فروغى شاهرودى.

16- شيخ محمد رفيعى طالقانى.

17- سيد حسين بحرينى.

18- سيد محمد ابو هاشم رشتى.

19- سيد شفيع واحدى رشتى.

20- شيخ محمد تقى لنگرودى املشى.

21- آقا محمد كاجى همدانى.

22- سيد محمد باقر سلطانى طباطبايى (1332-1418 ق).
 

تأليفات

آن فقيه بزرگ، به جز تدريس و تربيت شاگردان، داراى تأليفات بسيارى در فقه و اصول است كه عبارتند از:

1- «مختارات الاصول» يك دوره اصول به سبك جديد است و در دو جلد به چاپ رسيده است.(13)

2- «حاشيه بركفايه» (دو جلد و مطبوع سال 1344 ق). اين حاشيه بر آمده از درس اصول ميرزاى شيرازى و آخوند خراسانى است.(14)

3- «ردّ بر وهّابيت» (چاپ شده).(15)

4- «تقريرات درس اصول آخوند خراسانى» (اصول عمليه).(16)

5- «اجتهاد و تقليد» اين كتاب همراه با «مختارات الاصول» به چاپ رسيده است.(17)

6- «تعادل و تراجيح» كه همراه با«مختارات الاصول» به چاپ رسيده است.(18)

7- «رساله در بطلان ترتّب».(19)

8- «كتاب الطهارة».(20)

9- «كتاب الصلاة».(21)

10- «كتاب الزكاة».(22)

11- «كتاب الخمس».(23)

12- «شرح استدلالى تبصرة المتعلمين»؛(24) كه ظاهراً همان كتاب هاى فقهى بالا باشد.

13- «رسالة فى الرضاع» كه اتمام آن، در سامرا، در سال 1326 ق. بوده است.(25)

14- «رسالة فى العدالة».(26)

15- «رسالة فى الوقف».(27)

16- «رسالة فى العصمة»: اين نوشتار، پيرامون عصمت امامان بوده و آن را در 1343 ق، تاليف كرده است.(28)

اين قبيل كتاب ها باعث شد تا آن مرحوم، پس از وفات آية اللّه حاج شيخ عبد الكريم حايرى از سوى برخى، به عنوان مجتهد اعلم مورد توجه و عنايت قرار گيرد(29) و چشم هاى حوزه علميه براى زعامت حوزه و مرجعيت شيعه، به سوى وى متوجه شود؛ اما افسوس كه اجل بدو مهلت نداد و چندى پس از درگذشت آية اللّه حايرى، او هم بدرود زندگى گفت.(30)

از مرحوم آية اللّه حايرى قمى، به جز تأليفات و شاگردان فراوان، آثار ديگرى هم بر جاى مانده است؛ از جمله: «مسجد نو» در مقابل قبرستان شيخان كبير قم. اين مسجد كه اخيراً به صورت زيبايى تجديد بنا شده است، در يكى از نقاط پر رفت و آمد، نزديك حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه (س) قرار گرفته و هماره آكنده از نمازگزاران مقيم و مسافر است.
 

ويژگى هاى شخصى

معظم له، عالمى عامل بود و مصداق كامل توقيع شريف «و اما مَن كان من الفقهاء صائناً لنفسه حافظاً لدينه مخالفاً لهواه مطيعاً لأمر مولاه فللعوام ان يقلّدوه» به شمار مى آمد. از حيث مقام علم و دانش، زهد و تقوا در مرتبه اى بلند قرار داشت(31) و از رياست و مرجعيت دورى مى جست. لذا از حاشيه بر كتاب هاى فتوايى خوددارى كرد و با اين كه گروهى بسيار به او روى آوردند، اما خود را در معرض تقليد مردم قرار نداد.(32)

او به فرزندش مى فرمود:

فرزندم! آيه اى در قرآن است كه كمرشكن است و آن، آيه مباركه (تلك الدار الآخرة نجعلها للذين لا يريدون علوّاً فى الارض و لا فسادا و العاقبة للمتقين» مى باشد كه خداوند متعال، آخرت را براى كسانى قرار داده كه فكر و خيال رياست و بزرگى را در سر نداشته باشند.
 

وفات

آية اللّه حاج شيخ محمد على حايرى قمى، پس از درگذشت زعيم حوزه علميه آية اللّه حاج شيخ عبد الكريم، بيش از سه سال زنده نماند و در اين مدت هم، مبتلا به كسالت قلبى و بيمارى استسقاء بود تا اين كه در 67 سالگى، در دوشنبه، 22 ربيع الثانى 1358 ق (برابر با1318 ش) دار فانى را بدرود گفت.

به دنبال اعلام خبر وفاتش، تمام شهر و حوزه علميه تعطيل شد و پيكر او به صورت باشكوهى تشييع شد. جسد مطهر آن فقيه ربانى، در مسجد بالاسر حرم حضرت معصومه (س) ، در جانب بالاى سر آية اللّه حايرى، به خاك سپرده شد. مجالس بزرگداشت وى، نخست از سوى آية اللّه حجت و سپس از طرف آية اللّه صدر و سومين روز، از جانب آية اللّه سيد محمد تقى خوانسارى برگزار شد و آن گاه طبقات و اصناف ديگر ختم هاى متعدد گرفتند.(33)

همان گونه كه زندگى آن مرد بزرگ موجب بركت براى حوزه علميه بود، وفاتش نيز بركاتى را فراهم آورد؛ زيرا قرار بود در همان ايام وفات ايشان از سوى رژيم طاغوتى رضاخان، از طلّاب حوزه علميه قم، امتحان گرفته شود تا به بهانه امتحان، حوزه علميه از ميان برداشته شود؛ امّا با درگذشت آن مرحوم، امتحان دولت در آن سال به تأخير افتاد و در سال هاى بعد هم، به كلّى بساط امتحان برچيده شد.(34)
 

بازماندگان

از آن فقيه بزرگ، فرزندانى بر جاى ماند كه مشهورترين آنها مرحوم آية اللّه حاج شيخ عباس صفايى حايرى (1322- يكشنبه 4 ذى الحجة الحرام 1398 ق)، از علماى قم است. وى در سامرا متولد شد و تحصيلات خويش را نزد پدر بزرگوارش و آية اللّه العظمى حايرى فرا گرفت و پس از وفات پدرش، به جاى آن مرحوم در مسجد نو، اقامه جماعت نمود و كتاب هاى بسيار به رشته تحرير درآورد و در ضمن به تدريس فقه و اصول مشغول بود؛ از جمله كتاب هايش:

.1 تاريخ مجاهدات پيامبر اكرم؛ .2 تاريخ شخصيت و صفات پيغمبر؛ .3 تاريخ اميرالمؤمنين؛ .4 تاريخ حضرت سيد الشهداء (ع) ، (در 2 جلد).(35)

از كتاب هاى غير چاپى ايشان هم مى توان از: «حاشيه بر عروه»، «كتاب الطهارة»، «كتاب الصلاة»، «كتاب الخمس» و «اصول الفقه» نام برد.

فرزند ديگر ايشان، مرحوم استاد حجة الاسلام و المسلمين حاج شيخ على صفايى حايرى بود كه از شاعران و فضلاى مشهور حوزه علميه قم به شمار مى رفت. وى نيز از شاگردان پدر بزرگوارش بود و كتاب هاى بسيارى نگاشت و طلاب فراوانى را پرورش داد.

وى در 48 سالگى، در 29 ربيع الاول 1420 در راه زيارت حضرت امام رضا (ع) در اثر تصادف، بدرود حيات گفت.(36)*
 

منابع

1- آثار الحجة يا تاريخ و دائرة المعارف حوزه علميه قم، محمد شريف رازى، قم، كتابفروشى برقعى، 1332 ش، ج 1، ص 115 و 116.

2- آينه دانشوران، سيد عليرضا ريحان يزدى، پاورقى و اضافات: ناصر باقرى بيدهندى، قم، كتابخانه آيت اللّه مرعشى، 1372 ش، ص 78 و 79.

3- الاجازة الكبيرة، آيت اللّه سيد شهاب الدين مرعشى نجفى، تدوين: محمد سمامى حايرى، قم، كتابخانه آيت اللّه مرعشى، ص 206.

4- تاريخ قم، محمد حسين ناصر الشريعة، پاورقى و اضافات: على دوانى، قم، دارالفكر، 1342 ش، ص 282

5- الذريعه الى تصانيف الشيعة، علامه شيخ آقا بزرگ تهرانى، بيروت، دار الاضواء، 1403 ق. (مجلدات مختلف)

6- رجال قم، سيد محمد مقدس زاده، تهران، چاپخانه مهر ايران،1335 ش، ص 153.

7- گنجينه دانشمندان، محمد شريف رازى، تهران، كتابفروشى اسلاميه، 1352 ش، ج 1، ص 335.

8- مع علماء النجف، سيد محمد غروى، بيروت، دارالثقلين، 1420 ق، ج 2، ص 437.

9- معجم رجال الفكر و الادب فى النجف خلال الف عام. محمد هادى امينى نجفى، ج 3، ص 1014.

10- معجم المؤلّفين العراقيين، كودكيس عواد، ج 3، ص 217.

11- معجم المطبوعات النجفية، محمد هادى امينى نجفى، ص 145 و 286

12- نقباء البشر فى القرن الرابع عشر، شيخ آقا بزرگ تهرانى، مشهد، نشر مرتضى، 1403 ق، ج 4، ص 1368.

 

منبع: ستارگان حرم / جمعي از نويسندگان، قم، نشر زائر، جلد 11



* ر.ك: ستارگان حرم، ج 10، زندگينامه مرحوم على صفايى حايرى.

1 - الذريعة، ج 6، ص 187 و آينه دانشوران، ص 78 (و يا متولّد سال 1299 ق ر.ك: آثارالحجة، ج 1، ص 116 و رجال قم، ص 153).

2 و 3 - نقباء البشر، ج 4، ص 1369.

4 - الذريعة، ج 20، ص 167.

5 و 6 - آثار الحجة، ج 1، ص 116.

7 - تاريخ قم، ص 282.

8 و 9 - نقباء البشر، ج 4، ص 1369.

10 - آينه دانشوران، ص 79.

11 - نقباء البشر، ج 4، ص 1369.

12 - تاريخ قم، ص 283.

13 - الذريعة، ج 20، ص 167.

14 - همان، ج 6، ص 188.

15 - نقباء البشر، ج 4، ص 1368.

16 - همان، ج 4، ص 1369.

17 و 18 - الذريعة، ج 20، ص 167.

19 - مع علماء النجف، ج 2، ص 437.

20 تا 22 - همان، به نقل از نقباء البشر، ج 4، ص 1369.

23 - نقباء البشر، ج 4، ص 1369.

24 - رجال قم، ص 153 و تاريخ قم، ص 283.

25 - الذريعة، ج 11، ص 192.

26 و 27 - نقباء البشر، ج 4، ص 1369.

28 - الذريعة، ج 15، ص 273.

29 - گنجينه دانشمندان، ج 1، ص 335.

30 و 31 - آثارالحجة، ج 1، ص 116.

32 - ميراث اسلامى ايران، ج 10، ص 127.

33 و 34 - آثارالحجة، ج 1، ص 116 و 117.

35 - همان، ج 2، ص 55؛ گنجينه دانشمندان، ج 2، ص 189؛ آينه دانشوران، ص 253 و رجال قم، ص 125.

36 - مجله آينه پژوهش، ش 59، ص 103 و 104.


 



گالری تصاویر
در این قسمت موردی یافت نشد



مقاله های مرتبط
در این قسمت موردی یافت نشد